آموزش بیمار
پرتودرمانی (رادیوتراپی) چیست؟
پرتودرمانی نوعی درمان سرطان است که در آن از دوزهای بالای اشعه ایکس با انرژی بالا برای کشتن سلولهای سرطانی استفاده می شود. پرتودرمانی برای درمان انواع مختلف سرطانها استفاده می شود. برخی بیماری ها فقط با پرتودرمانی درمان میشوند و در برخی دیگر پرتودرمانی همراه با سایر درمان ها (جراحی و شیمی درمانی) به کار می رود.
دو نوع پرتودرمانی وجود دارد که به محل منبع پرتودهی بستگی دارد:
1- پرتودرمانی با پرتوهای خارجی: اشعه از دستگاهی که در خارج از بدن قرار دارد (شتاب دهنده خطی) میآید.
2- پرتودرمانی داخلی (براکیتراپی): اشعه از منبعی که داخل بدن قرار داده میشود، میآید.
نکاتی که در این مقاله مطرح شده اند مربوط به پرتودرمانی خارجی اند. البته بسیاری از فرآیند های درمان بین این دو نوع درمان یکسان اند.
جهت مشاوره در مورد پرتودرمانی (رادیوتراپی) با دکتر شایان شیخ میری (متخصص رادیوآنکولوژی) اینجا کلیک کنید.
تیم پرتودرمانی (رادیوتراپی) شامل چه افرادی است؟
1- پزشک رادیوآنکولوژیست: پزشک شما را ویزیت کرده و نیاز یا عدم نیاز به پرتودرمانی، نیاز به شیمی درمانی همزمان با پرتودرمانی، محلی که نیاز به پرتودهی دارد و دوز مورد نیاز را مشخص می کند. مشخص کردن محل نیازمند پرتودهی با استفاده از کامپیوتر انجام می شود. به همین دلیل قبل از شروع پرتودرمانی باید یک سی تی اسکن مخصوص در همان مرکز پرتودرمانی که قصد انجام درمان در آن را دارید انجام دهید. ممکن است نیاز به انجام سایر تصویربرداری مثل MRI (ام آر آی) یا PET Scan (پِت اسکن) داشته باشید.
2- متخصص فیزیک پزشکی: متخصصین فیزیک پزشکی افرادی هستند که طراحی و محاسبات فیزیکی مورد نیاز درمان شما را انجام می دهند. معمولا شما با ایشان به صورت مستقیم ارتباط نخواهید داشت، اما در مواردی ممکن است ایشان نیز به همراه پزشک نیاز به ویزیت شما داشته باشند.
3- تکنسین پرتودرمانی: تکنسین های پرتودرمانی افرادی هستند که درمان طراحی شده توسط پزشک و متخصص فیزیک پزشکی را برای شما انجام می دهند. شما ایشان را در روزهای درمان (که معمولا هر روز هفته است) ملاقات خواهید کرد. آنها شما را برای دریافت پرتو آماده کرده و تنظیمات لازم دستگاه را انجام می دهند. تکنسین های پرتودرمانی بخش مهمی از فرآیند درمان شما را بر عهده دارند، بنابراین لازم است که حداکثر همکاری را با ایشان داشته باشید و در صورتی که هر مشکلی دارید با ایشان در میان بگذارید.
جهت مشاوره در مورد پرتودرمانی (رادیوتراپی) با دکتر شایان شیخ میری (متخصص رادیوآنکولوژی) اینجا کلیک کنید.
قبل از شروع پرتودرمانی (رادیوتراپی) چه کارهایی انجام دهم؟
1- قبل از اقدام برای پرتودرمانی یا هرگونه تصویربرداری حتما از اینکه باردار نیستید مطمئن شوید. بهتر است قبل از شروع فرآیند پرتودرمانی یک تست بارداری منفی داشته باشید. پرتودرمانی ممکن است منجر به آسیب های جبران ناپذیری برای جنین شود، حتی اگر ناحیه نیازمند پرتودهی ارتباطی با شکم و لگن نداشته باشد.
2- در صورتی که قرار است ناحیه سر و گردن شما پرتو بگیرد لازم است قبل از شروع آن تمامی اقدامات دندانپزشکی مورد نیازتان را انجام داده باشید. در صورتی که ناحیه دندان و فک شما پرتو بگیرد، تا ماه ها پس از آن اجازه انجام اقدامات دندانپزشکی نیازمند جراحی را نخواهید داشت و انجام اقدامات دندان پزشکی حین پرتودرمانی نیز خطرناک است.
3-اگر بیماری خاصی دارید حتما پزشکتان را مطلع کنید. گاهی اوقات لازم است، تا کنترل کامل بیماری زمینه ای، پرتودرمانی به تعویق افتاده یا حتی کلا انجام نشود.
جهت مشاوره در مورد پرتودرمانی (رادیوتراپی) با دکتر شایان شیخ میری (متخصص رادیوآنکولوژی) اینجا کلیک کنید.
قبل از شروع پرتودرمانی (رادیوتراپی) چه کارهایی انجام می شوند؟
1- معمولا یک نقطه کوچک جوهر روی بدن شما گذاشته می شود (تاتو) تا ناحیه ی درمان مشخص شود. ممکن است قالب یا ماسکی از بخشی از بدن شما برای استفاده در هنگام درمان ساخته شود. این کار به شما کمک میکند که در هنگام دریافت پرتودرمانی بیحرکت بمانید. بی حرکتی حین پرتودرمانی بسیار مهم است. در این مورد حداکثر همکاری را با تکنسین های پرتودرمانی داشته باشید و در صورتی که راحت نیستید حتما به ایشان اطلاع دهید. هر جلسه پرتودرمانی ممکن است حتی 20 تا 30 دقیقه طول بکشد و راحتی شما حین درمان بسیار مهم است.
2- تکنسین پرتودرمانی دستورالعملهایی درباره لباسهایی که باید بپوشید و چیزهایی که میتوانید یا نمیتوانید در هنگام پرتودرمانی روی بدن خود داشته باشید، به شما میدهد. برای مثال، بیشتر افراد نباید در ناحیهای که قرار است درمان شود، بانداژ، جواهرات یا وسایل دیگر روی پوست خود داشته باشند.
3- یک سی تی اسکن که به آن سی تی سیمولاسیون (Simulation CT) می گویند انجام می شود. این سی تی اسکن برای استفاده در کامپیوتر طراحی درمان استفاده می شود و انجام بسیاری از درمان ها بدون آن غیرممکن است. این سی تی اسکن فقط باید در همان مرکزی که قصد درمان در آنجا را دارید انجام شود. لذا سی تی اسکن هایی که خارج از مرکز پرتودرمانی یا به دلایل دیگری انجام داده اید برای این کار مناسب نیستند. ممکن است این سی تی اسکن نیازمند تزریق وریدی مواد حاجب نیز باشد. در صورتی که به این مواد حاجب حساسیت و یا سابقه مشکلات کلیوی دارید، حتما تیم درمان خود را مطلع کنید.
4- پس از اقدامات فوق، پزشک و متخصص فیزیک پزشکی طراحی درمان شما را در کامپیوتر انجام داده و شما باید منتظر شروع درمان خود بمانید.
جهت مشاوره در مورد پرتودرمانی (رادیوتراپی) با دکتر شایان شیخ میری (متخصص رادیوآنکولوژی) اینجا کلیک کنید.
یک دوره پرتودرمانی (رادیوتراپی) شامل چند جلسه و چند روز است؟
تعداد جلسات پرتودرمانی و مدت زمانی که طول می کشد تا یک دوره پرتودرمانی به اتمام برسد بستگی به رژیم پرتودرمانی تجویزی پزشکتان و عوارضی که در طول درمان به آن دچار خواهید شد دارد.
1- برخی افراد فقط یک جلسه پرتودرمانی دریافت میکنند. این نوع درمان معمولا فقط در بدخیمی های مغزی به کار می رود.
2- روش شایع تر انجام پرتودرمانی انجام آن به صورت یک بار در روز، ۵ روز در هفته، برای چند هفته است. مراکز پرتودرمانی معمولا 2 روز آخر هفته تعطیل اند و شما در این دو روز استراحت خواهید کرد. توجه داشته باشید که ممکن است پزشکتان داروهایی تجویز کرده باشد که نیاز به ادامه مصرف آنها در این دو روز داشته باشید. لذا در مورد ادامه داروهای تجویزی در مدت استراحت آخر هفته حتما از پزشکتان سؤال کنید.
3- ممکن است طبق صلاحدید پزشکتان نیاز به انجام بیش از یک جلسه در روز داشته باشید.
4-برخی از برنامه های پرتودرمانی شامل یک تا دو جلسه در هفته برای چند هفته اند. این نوع پرتودرمانی معمولا برای بدخیمی های خارج مغز (مثلا سرطان پروستات) به کار می روند. تشخیص اینکه چه روش درمانی برای شما مناسب تر است به عهده پزشک رادیوآنکولوژیست است.
به طور خلاصه، اکثر برنامه های پرتودرمانی حدود 5 تا 8 هفته به طول می انجامند، بنابراین قبل از شروع پرتودرمانی سعی کنید تمامی مسائل شخصی که نیاز به رسیدگی دارند را انجام دهید تا در دوره پرتودرمانی خیال راحت تری داشته باشید. بهتر است مرکزی را انتخاب کنید که رفت و آمد به آن برایتان راحت تر است زیرا که این رفت و آمد به صورت روزانه باید انجام شود. همچنین در طول درمان ممکن است دچار عوارضی شوید که رفت و آمد را برایتان مشکل کند.
جهت مشاوره در مورد پرتودرمانی (رادیوتراپی) با دکتر شایان شیخ میری (متخصص رادیوآنکولوژی) اینجا کلیک کنید.
حین پرتودرمانی (رادیوتراپی) چه کارهایی انجام می شوند؟
1- شما قالب یا ماسک خود را (در صورتی که داشته باشید) پوشیده و زیر دستگاه و می خوابید. توجه کنید که در هر جلسه درمان باید همانطور روی تخت دستگاه پرتودرمانی بخوابید که در جلسه اخذ سی تی اسکن روی دستگاه سی تی اسکن خوابیده بودید. همچنین حتما در مدت درمان باید بی حرکت بمانید.
2- تکنسین پرتودرمانی موقعیت دستگاه را با نقطه جوهری که روی پوستتان گذاشته شده تنظیم میکند. به این ترتیب، اشعه ایکس به ناحیهای از بدن شما که نیازمند پرتو است هدایت میشود.
3- سپس تکنسین پرتودرمانی از اتاق درمان خارج شده و از اتاق مجاور دستگاه پرتودرمانی را کنترل خواهد کرد. ایشان از طریق یک پنجره یا صفحه نمایش شما را مشاهده میکنند و میتوانید با تراپیست از طریق صوتی در ارتباط باشید.
4- در مدت درمان سر دستگاه پرتودرمانی به دور شما خواهد چرخید و در موقعیت های مشخصی به بدن شما پرتو خواهد داد. البته بسته به نوع دستگاه این فرآیند متقاوت است. در صورتی که هر کنجکاوی راجع به عملکرد دستگاه پرتودرمانی که قرار است با آن درمان شوید دارید، این کنجکاوی خود را قبل از شروع درمان با سؤال از تیم درمان برطرف کنید.
5- فرآیند دریافت اشعه دردناک نیست، اما به دلیل عوارض جانبی ممکن است بین جلسات و در دوره درمان به علل مختلف درد و ناراحتی پیدا کنید. در صورت وقوع هر عارضه ای ابتدا تکنسین پرتودرمانی و سپس پزشک رادیوآنکولوژیست خود را در جریان بگذارید.
6- بسته به نوع درمانی که دریافت می کنید، هر جلسه درمان ممکن است 1 تا 5 دقیقه و حتی تا 30 دقیقه طول بکشد. در این مورد حتما با پزشک خود مشورت کنید، زیرا که در طول این مدت شما باید بی حرکت بمانید و این ممکن است برایتان سخت باشد.
7- پس از اتمام پرتودرمانی نیازی به دوری از سایر افراد (مثلا کودکان یا زنان باردار) نیست و می توانید بلافاصله به زندگی عادی خود بازگردید.
جهت مشاوره در مورد پرتودرمانی (رادیوتراپی) با دکتر شایان شیخ میری (متخصص رادیوآنکولوژی) اینجا کلیک کنید.
پرتودرمانی (رادیوتراپی) چه عوارضی دارد؟
عوارض جانبی پرتودرمانی ممکن است برای افراد مختلف متفاوت باشد. عوارض جانبی بستگی به موارد زیر دارد:
1- بخشی از بدن که تحت درمان قرار میگیرد: هنگامی که اشعه ایکس از بدن عبور میکند، میتواند به پوست و اندامها یا بافتهای مجاور سرطان آسیب بزند. روش های جدید پرتودرمانی به دلیل دقت بیشتر پرتودهی معمولا با عوارض کمتری همراه اند، اما توجه داشته باشید که هیچ روش پرتودرمانی بی عارضه نیست. فریب تبلیغاتی مثل نقطه زنی را نخورید!
2- دوز پرتودرمانی
3- تعداد جلسات و برنامه درمانی
عوارض زودرس عوارضی هستند که در عرض چند ساعت یا چند روز پس از درمان رخ میدهند. عوارض زودرس رایج شامل خستگی، تغییرات پوستی (قرمزی، پوسته ریزی، زخم) ، حالت تهوع و اسهال هستند. عوارض زودرس معمولا پس از اتمام دوره درمان به طور کامل بهبود می یابند، اما برخی اوقات این عوارض پایدار مانده و تبدیل به عوارض دیررس می شوند.
عوارض دیررس عوارضی هستند که ماهها یا سالها پس از درمان رخ میدهند و ممکن است شامل نازایی، یائسگی، آسیب عصبی و افزایش خطر ابتلا به سایر سرطانها (نادر) باشند. حتما قبل از شروع هر نوع پرتودرمانی در مورد عوارض احتمالی دیررس با پزشک خود مشورت کنید.
جهت مشاوره در مورد پرتودرمانی (رادیوتراپی) با دکتر شایان شیخ میری (متخصص رادیوآنکولوژی) اینجا کلیک کنید.
در طول دوره پرتودرمانی (رادیوتراپی) چه مراقبت هایی باید انجام دهم؟
همه دستورالعملهای پزشک خود را در مورد درمان و ملاقاتها دنبال کنید.
هرگونه عوارض جانبی یا مشکلاتی که در طول درمان دارید یا اگر سلامتی شما تغییر کند، به پزشک یا پرستار خود اطلاع دهید. همچنین اگر نقطه جوهر شما پاک شد، به آنها بگویید.
بهتر است که در جلسه درمان پوست ناحیه درمان شما از هر گونه کِرِم و روغن پاک شده باشد. برای این کار می تواند از دستمال های مرطوب آماده استفاده کنید. پس از اتمام درمان در صورت نیاز می توانید مجدد از آن ها استفاده کنید.
پزشکتان میتواند عوارض جانبی را بر اساس علائم شما به روش های مختلف درمان کند. همچنین پیشنهاداتی برای شما خواهد داشت که بتوانید بهطور مستقل انجام دهید. برای مثال، برای تسکین علائم پوستی، میتوانید:
1- پوست خود را به آرامی شستوشو و خشک کنید.
2- از شوینده های ملایم و کِرِمی استفاده کنید (مثلا صابون بچه کِرِمی).
3- از کِرِم های توصیه شده توسط پزشکتان استفاده کنید.
4- از ضدآفتاب استفاده کرده و پوست ناحیه درمان را از نور مستقیم خورشید محافظت کنید (مثلا کلاه لبه دار بپوشید).
5- از قرار دادن هر چیزی که خیلی گرم یا سرد است بر روی پوست خودداری کنید.
6- لباس نخی، آزاد و خنک بپوشید. در صورتی که ناحیه پستان شما پرتودهی می شود سعی کنید لباس زیر نپوشید.
با تغذیه مناسب، خواب کافی و ورزش کردن از خود مراقبت کنید. برای حفظ انرژی خود، سعی کنید غذاها و نوشیدنیهای حاوی پروتئین و کالری زیاد مصرف کنید. نکته مهم این است که در طول دوره درمان افزایش یا کاهش وزن قابل توجه نداشته باشید.
مهم است که تمامی جلسات برنامه ریزی شده را در موعد مقرر انجام دهید و جلسات را عقب نیندازید. این کار تأثیر مهمی بر احتمال کنترل بیماری تان دارد و عدم رعایت آن می تواند درمان را غیرمؤثر کند. بنابراین بدون هماهنگی با پزشکتان هیچ جلسه درمانی را لغو نکنید.
جهت مشاوره در مورد پرتودرمانی (رادیوتراپی) با دکتر شایان شیخ میری اینجا کلیک کنید.
مقالات مرتبط زیر را نیز ببینید:
- اسهال ناشی از شیمی درمانی/پرتودرمانی
- تهوع و استفراغ ناشی از شیمی درمانی/پرتودرمانی
- زخم های دهانی (موکوزیت) ناشی از شیمی درمانی/پرتودرمانی
- شیمی درمانی (کموتراپی) چیست؟
